Yetimhaneden Cezaevine: 120 yıllık bir tarih kaderini bekliyor
Taşların ruhu olur mu? Bu soruya en güzel yanıt Talas'taki 120 yıllık tarihi yapı olsa gerek… Bir dönem yetim çocuklara yuva, bir dönem Milli Mücadelenin kahramanlarına karargah, bir dönem Türkiye'nin aydınlanmasına rehber olan bu tarihi yapı 1980 darbesinde de insanların yüreğinde derin izler bırakan bir cezaevi olmuş. Her taşında ayrı bir dönemin izlerini taşıyan Sion Yetimhanesini bugün kaderini bekliyor.
Mariana Gerber isimli Ermeni vatandaşın 1907 yılında Sion Yetimhanesi olarak açtığı Talas Zincidere Mahallesi’ndeki 120 yıllık tarihi yapı, geçmişten günümüze birçok farklı işleve ev sahipliği yaptı. 1907 yılında yetimhane olarak inşa edilen yapı; Milli Mücadele dönemindeki önemli gelişmelere, Türkiye’nin ilk köy muallim mekteplerinden birine ve ilerleyen yıllarda cezaevi dönemine tanıklık etti. Talas Belediyesi’nin hazırladığı restorasyon çalışmalarıyla tarihi yapı yeniden kente kazandırılacak.
Talas Belediyesi’nde 17 yıldır sanat tarihçisi olarak görev yapan Özcan Eroğlu, Zincidere Mahallesi’nde bulunan ve önemli bir kültürel miras niteliği taşıyan yapının 1907 yılında Mariana Gerber tarafından yapılan tarihi binayı Kayseri Olay okurları için anlattı.
Yetimhanenin Milli Mücadele yıllarında farklı bir işlev üstlendiğini belirten Eroğlu, “Karamanlı Türklerinin lideri olarak bildiğimiz Papa Eftim burada 12 bir metropoliteni toplayarak Fener Rum Patrikhanesi'nden ayrılık Milli Mücadele yanlısı desteğini açıklıyor. Karamanlı Türkleri ve Hristiyan Türk gruplarının o dönemde Fener Rum Patrikhanesi'nden ayrılarak Milli Mücadele'yi desteklemesi ve bu hareketin Talas'ta gerçekleşmesi, bu binada gerçekleşmesi bizim için tarihin önemli renkli noktalarından birisini teşkil ediyor. Ve bunun sonrasında Ermenilerden bu bina boşaltılıyor.”
Ermenilerden boşaltılan yetimhane, yine bir eğitim yapısı işlevi ile Türk Darül Eytamı olarak işlevlendiriliyor. Bu süreçte de Türk Ocakları'nın kurucusu olarak bilinen merhum Doktor Hasan Ferit Cansever burada müdür olarak göreve başlıyor. O dönemki Maarif Vekaleti'nden ricası, kendisinin burada kuracağı eğitim faaliyetleriyle ilgili müdahale edilmesi ve kendi gayretleriyle burada bir eğitim düzeni kurması oluyor.
Genç Cumhuriyetin öğretmenlerini burada yetişti
Milli Mücadele döneminde esir düşen General Trikopis ve beraberindeki 150 Yunan askeri, esirler Garnizonu’nda bulundukları dönemde burayı ziyaret ettikleri de gördükleri manzara karşısında duydukları hayranlık da hatıralarında yer alıyor.
Genç Cumhuriyet’in muasır medeniyetler seviyesine ulaşma idealinde de önemli bir görev üstleniyor. 1926 yılında Türkiye'nin ilk köy muallim mektebi olarak kullanılan binada yetişen öğretmenler, Köy Enstitülerinin ilk öğretmenlerini yetiştiriyor. Siyasi tartışmaların ardından Köy Enstitüleri kapatılınca tarihi bina yeniden ilk ve ortaokul olarak hizmet vermeye devam ediyor.
Okuldan cezaevine
Türkiye tarihinin en tartışmalı dönemlerinden biri olan 12 Eylül 1980 Darbesi sonrasında okul bir çok insanın hayatında derin izlere yol açan bir cezaevine dönüştürüldü. Yakın zamana kadar burayla birlikte bina cezaevi olarak kullanıldı. Bina cezaevi olarak yetersiz kalınca yanında yeni cezaevi yapılmış. Açık ve yarı açık cezaevleri olarak kullanılmış. Talas Belediyesi sonradan yapılan ve cezaevini olarak kullanılan binayı 12 Eylül’ün izlerini silmek için 2021 yılında yıktı. “Talas’ta 12 Eylül’ün izlerini siliyoruz” diyen Talas Belediye Başkanı Mustafa Yalçın, ‘Buranın yıkılmış olması da karanlık bir tarihin üzerini örtüyor olması açısında önemli’ diyerek yıkım kararını kamuoyuna duyurmuştu.
Tarihi bina ise bir dönem Maliye Başkanlığı tarafından yediemin deposu olarak kullanıldı. Talas Belediyesi’nin bu binayı restore ederek yeniden Kayseri’ye kazandırma girişimleri için bürokratik engeller nedeniyle henüz gerçekleşmedi. Bu bina bugün atıl durumda ancak Talas Belediyesi ve Kayseri Üniversitesi (KAYÜ) tarafından hayata geçirilen Talas Restorasyon Eğitim Merkezi (TAREM) bu tarihi binanın yanında unutulmaya yüz tutmuş zanaatları canlandırmak için önemli bir çalışma yürütüyor. Umarız Sion Yetimhanesi de bürokratik engeller yüzünden unutulmaya yüz tutmaz ve bu canlı tarih yeni işlevleriyle hayatımızda kalmaya devam eder.
