Kayseri'nin kaderini değiştiren karar! 100 yıl önce neden bu şehir seçildi?
Türkiye'nin ilk uçak fabrikasının neden Kayseri'de kurulduğu yıllar sonra yeniden gündeme geldi. AK Parti Kayseri Milletvekili Murat Cahid Cıngı, TOMTAŞ'ın kuruluş sürecini, yapılan yatırımları ve kentin havacılık tarihindeki önemini anlattı.
AK Parti Kayseri Milletvekili Murat Cahid Cıngı, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımla Kayseri'nin Türk havacılık tarihindeki önemli rolüne dikkat çekti. 1925 yılında Türkiye'nin ilk uçak fabrikasının kurulması için İstanbul, İzmir ve Eskişehir gibi şehirler yerine Kayseri'nin tercih edilmesinin nedenlerini anlatan Cıngı, dönemin ekonomik şartlarına rağmen gerçekleştirilen yatırımın büyüklüğünü gözler önüne serdi. 3 milyon 360 bin liraydı. 1925’te devletin toplam bütçe geliri dedi.
TOMTAŞ’ın kuruluş sermayesi
AK Parti Kayseri Milletvekili Murat Cahid Cıngı şu ifadelerle anlattı: “1925’te Türkiye bir uçak fabrikası kurmaya karar verdiğinde İstanbul’un limanı, İzmir’in dış dünyaya açıklığı, Eskişehir’in ise askerî havacılık tecrübesi vardı. Buna rağmen harita üzerinde tercih Kayseri’den yana yapıldı. Millî Mücadele henüz birkaç yıl geride kalmış, Batı Anadolu’daki stratejik tesislerin savaş sırasında ne kadar kolay tehdit altında kalabildiği görülmüştü. Kayseri ise Anadolu’nun merkezinde, kıyılardan uzakta, askerî sevkiyat ve lojistik bakımından öteden beri önem taşıyan bir şehirdi. Üstelik burada geçmişten gelen askerî güherçile ve barut üretimi tecrübesi bulunuyordu. Bu işe ayrılan kaynak da son derece büyüktü. TOMTAŞ’ın kuruluş sermayesi 3 milyon 360 bin liraydı. 1925’te devletin toplam bütçe gelirinin yaklaşık 170,4 milyon lira olduğu düşünüldüğünde, tek başına bu yatırım yıllık bütçe gelirlerinin yaklaşık yüzde 2’sine karşılık geliyordu. Dönemin bazı bakanlık bütçelerini aşan bu meblağ, Kayseri’de kurulacak fabrikaya verilen stratejik önemin büyüklüğünü ortaya koyuyordu” dedi.
‘Fabrikayı kurmak için şartların oluşması beklenmedi’
Tecrübe uçuşlarıyla Kayseri havacılık tarihinin en önemli isimlerine değinen Cıngı, “Kayseri tercih edildiğinde şehir böylesine ileri bir sanayi yatırımı için hazır sayılmazdı. Demiryolu henüz fabrikaya kadar ulaşmıyordu. Almanya’dan getirilen makineler Hamburg’dan gemilerle İskenderun’a, oradan trenle Ulukışla’ya taşındı. Yolun son kısmında atlar, katırlar, develer, kağnılar ve arabalar devreye girdi. Bir uçak fabrikasının makinelerinin Anadolu’daki son yolculuğunu deve ve kağnıyla tamamlaması, erken Cumhuriyet’in sanayileşme iradesini neredeyse tek başına anlatmaya yeter. Fabrikayı kurmak için şartların oluşması beklenmedi, şartlar bizzat oluşturuldu. 6 Ekim 1926’da TOMTAŞ açılırken Refik Koraltan şirketin idare meclisinin başındaydı, Millî Savunma Bakanı Recep Peker açılış kürsüsündeydi. Çok geçmeden Vecihi Hürkuş da Junkers A-20’lerin tecrübe uçuşlarıyla Kayseri havacılık tarihinin en önemli isimlerinden biri olacaktı” ifadelerine yer verdi.
‘Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü, yüzüncü yılında’
Türkiye’nin o dönemde yalnızca makine satın almadığından, ayrıca makineyi kullanacak ve tamir edecek insan yetiştirdiğinden bahseden Cıngı, “Fabrikanın Kayseri’ye kazandırdıkları hangarların ve uçakların çok ötesine uzandı. Mesleki ve teknik eğitim, daha kuruluş yıllarında bu yatırımın asli unsurlarından biri hâline geldi. İlk etapta 18 Türk teknisyen Almanya’daki Junkers tesislerine gönderildi. Suphi Çidam, Haldun Rızatepe ve Kamil Şeref Endik gibi gençler uçak imalatı, montajı ve bakım tekniklerini öğrenerek yurda döndüler. Türkiye böylece yalnız makine satın almıyor, o makineyi kullanacak, tamir edecek ve zamanla üretecek insanı da yetiştiriyordu. Kayseri’de kurulan fabrika bu yönüyle büyük bir mesleki ve teknik eğitim merkezine dönüşmekteydi. Junkers A-20 ve F-13 ile başlayan üretim ve montaj tecrübesini Amerikan Curtiss Hawk ve Fledgling, Alman Gotha Go 145A, Polonya PZL-24A ve PZL-24C ile İngiliz Miles Magister takip etti. Kayseri, dört farklı ülkenin havacılık teknolojisinin aynı şehirde uygulandığı sıra dışı bir üretim merkezi hâline geldi. 1939’dan itibaren fabrikanın ağırlığı bakım, onarım ve revizyon faaliyetlerine kayarak Kayseri’nin askerî havacılıktaki rolüne yeni ve kalıcı bir boyut kazandırdı. Motor, kaporta, tesviye, montaj, bakım ve revizyon alanlarında yetişen teknik kadrolar, şehrin ilerleyen yıllardaki sanayileşmesinin ihtiyaç duyacağı nitelikli iş gücünün erken kuşaklarından birini oluşturdu. Bu birikimin izleri bugün hâlâ Kayseri’de yaşıyor. Tarihî tesisin kurumsal devamı olan 2’nci Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü, yüzüncü yılında Millî Savunma Bakanlığı bünyesinde bakım, modernizasyon, motor revizyonu, imalat ve Ar-Ge faaliyetlerini sürdürüyor” diyerek konuşmasını sonlandırdı.
