Kayseri'de 100 yıl önce kuruldu, havacılık tarihine geçti
Cumhuriyet'in ilanından yalnızca üç yıl sonra Kayseri'de kurulan Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ), Türkiye'nin havacılık ve savunma sanayisinde attığı ilk büyük adımlardan biri oldu.
Mustafa Kemal Atatürk’ün öncülüğünde, Türk Tayyare Cemiyeti ile Alman Junkers uçak fabrikasının ortaklığıyla kurulan TOMTAŞ, 6 Ekim 1926’da düzenlenen törenle faaliyetlerine başladı.
1925 yılında Türkiye Cumhuriyeti ile Alman Junkers Uçak Fabrikası arasında imzalanan anlaşmayla temelleri atılan TOMTAŞ, 6 Ekim 1926’da Kayseri’de resmen açıldı. Uçak bakım, onarım ve montaj faaliyetleriyle çalışmalarına başlayan fabrika, kısa sürede genç Cumhuriyet’in havacılık sanayisi hedefinin simgelerinden biri haline geldi. Ancak Türk ve Alman ortaklar arasındaki anlaşmazlıklar ile Junkers’in yaşadığı mali sorunlar nedeniyle TOMTAŞ’ın faalietleri 1928’de sona erdi. Bugün ise TOMTAŞ’ın mirası Kayseri’deki havacılık ve savunma sanayisi yatırımlarıyla sürdürülüyor.
Cumhuriyet’in havacılık sanayisindeki ilk büyük adımlarından biri
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun ardından savunma sanayisinde milli kapasite oluşturma hedefi doğrultusunda atılan önemli adımlardan biri Kayseri’de hayata geçirildi.
TOMTAŞ’ın temelleri, Türkiye Cumhuriyeti ile Alman Junkers Uçak Fabrikası arasında 15 Ağustos 1925’te imzalanan anlaşmaya dayanıyordu. Anlaşma kapsamında Kayseri’de uçakların büyük bakım ve onarımlarının yapılması, ilerleyen aşamalarda ise uçak üretimine geçilmesi planlandı. Türk Tayyare Cemiyeti ile Junkers arasındaki ortalık sonucunda kurulan şirketin adı, Tayyare Ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ) olarak belirlendi.
Kayseri’de inşa edilen tesis, 6 Ekim 1926’da düzenlenen devlet töreniyle resmen açıldı. Açılışa dönemin devlet ve hükümet yetkililerinin yanı sıra çok sayıda milletvekili katıldı. Fabrika, çalışmalarına 50 Türk ve 120 Alamn personelle başladı. Dönemin ihtiyaç duyduğu teknik insan gücünün yetiştirilmesi amacıyla bazı Türk çalışanlar eğitim için Almanya’ya gönderildi.
Uçak bakımından üretim hedeflerine
TOMTAŞ, yalnızca uçakların bakım ve onarımının yapıldığı bir tesis olarak planlanmadı. Genç Cumhuriyet’in uzun vadeli hedefi, Türkiye’nin kendi uçaklarını üretebilecek teknik ve sanayi altyapıya sahip olmasıydı.
Bu doğrultuda 1927 yılında Türk Hava Kuvvetleri envanterinde bulunan Junkers A-20, F-13 ve G-23 tipi uçakların bakım, onarım ve revizyon işlemlerine Kayseri’de başlandı. A-20 tipi uçakların montaj çalışmaları da TOMTAŞ tesislerinde gerçekleştirildi. Böylece Kayseri, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’nin havacılık sanayisi açısından stratejik merkezlerinden biri haline geldi. 3 Mayıs 1928’de TOMTAŞ’ın faaliyetleri sona erdirildi. Şirketin daha sonraki süreçte tasfiye edilmesiyle tesis Türk tarafına devredildi.
TOMTAŞ’ın mirası 100 yıl sonra yeniden Kayseri’de
TOMTAŞ’ın mirası ise bugün yeniden gündemde. Millî Savunma Bakanlığı tarafından 2022 yılında yapılan açıklamada, TOMTAŞ Havacılık ve Teknoloji AŞ adıyla yeni bir girişimin kurulması amacıyla ortak girişim sözleşmesi imzalandığı duyuruldu. Yeni yapı ile TOMTAŞ isminin Kayseri’de savunma ve havacılık sanayisinde yeniden yaşatılması hedeflendi.
Millî Savunma Bakanlığı’nın 2026 yılında yaptığı açıklamada da Kayseri’deki 2’nci Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü’nün temellerinin, 1926’da Alman Junkers firmasıyla ortaklaşa kurulan TOMTAŞ’a dayandığı belirtildi.
Bugün, 6 Ekim 1926’da Kayseri’de kapılarını açan TOMTAŞ’ın kuruluşunun üzerinden tam 100 yıl geçti. Bir asır önce sınırlı imkânlarla başlatılan bu girişim, Türkiye’nin havacılık ve savunma sanayisinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası olmayı sürdürürken Kayseri’nin de bu alandaki konumunun şekillenmesinde belirleyici rol oynadı.
TOMTAŞ’ın 100 yıllık hikâyesi, Cumhuriyet’in ilk yıllarında ortaya konulan millî havacılık hedefinin bugün modern savunma ve havacılık yatırımlarıyla devam ettiğinin de simgesi olarak değerlendiriliyor.
